Phản ứng oxi hóa–khử: Theo dõi số oxi hóa và sự chuyển electron

Oxi hóa làm tăng số oxi hóa; khử làm giảm. Chất oxi hóa tự bị khử. Phân biệt bốn cách gọi qua một ví dụ.

Minh họa: Phản ứng oxi hóa–khử: Theo dõi số oxi hóa và sự chuyển electron

Vì sao chất oxi hóa lại bị khử?

Tên gọi mô tả tác dụng lên chất còn lại. Chất oxi hóa gây oxi hóa và tự bị khử khi nhận electron. Chất khử gây khử và tự bị oxi hóa khi nhường electron.

Xét Zn+Cu²⁺→Zn²⁺+Cu.

ChấtThay đổi số oxi hóaBán phản ứngVai trò
Zn0→+2Zn→Zn²⁺+2e⁻Bị oxi hóa; chất khử
Cu²⁺+2→0Cu²⁺+2e⁻→CuBị khử; chất oxi hóa

Cộng hai bán phản ứng thì electron triệt tiêu. Số oxi hóa là cách ghi sổ hình thức, không tự động là điện tích ion thực của nguyên tử trong chất cộng hóa trị. Với ion đơn nguyên tử, số oxi hóa đúng bằng điện tích của nó.

Có oxi không phải điều kiện cần hay bằng chứng

HCl+NaOH→NaCl+H₂O chứa oxi nhưng theo biểu diễn thông thường không có số oxi hóa nào thay đổi. Đây là trung hòa axit–bazơ, không phải oxi hóa–khử chỉ vì có O. Ngược lại, phương trình kẽm–ion đồng không có oxi nhưng có chuyển electron.

Xác định chất phản ứng, sản phẩm, gán số oxi hóa liên quan, tìm sự tăng giảm, rồi gọi tên các chất. Đừng quyết định chỉ từ chữ “oxi”.

Đếm electron cho cả phương trình

Số oxi hóa tăng hai đơn vị tương ứng với nhường hai electron trên mỗi nguyên tử liên quan theo quy tắc ghi sổ. Phải tính số nguyên tử và hệ số phương trình trước khi báo tổng số electron chuyển. Oxi hóa và khử phải cân bằng nhau; nguyên tử và tổng điện tích cũng phải cân bằng.

Tự kiểm tra: trong 2Na+Cl₂→2NaCl, Na là chất khử, Cl₂ là chất oxi hóa. Toàn phương trình đã cân bằng chuyển hai electron. Đây là ví dụ lý thuyết tự biên soạn, không phải khuyến nghị làm thí nghiệm.